ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ
(διαγέλα τά πάντα, ὁρῶν ἄξια γέλωτος, ὅσα παρά τοῖς πολοῖς σπουδαζόμενα)
Γράφει: Ο π. Ευάγγελος Παχυγιαννάκης Πρωτοπρεσβ. του Οικουμενικού Θρόνου.
25 Ιανουαρίου 2026
25 Ιανουαρίου 2026
Στο σημερινό μας κείμενο θα αναφερθούμε σε ένα θέμα τηςκαθημερινής μας ζωής, εμπνευσμένο από μια ρήση του σήμερα εορταζομένου Αγίου Γρηγορίου του θεολόγου. Είναι αυτή που προτάσσεται ως κεφαλίδα του κειμένου: «Διαγέλα τα πάντα…» Δεν ξέρω, αλλά αυτή η φράση μας έχει επηρεάσει και προφυλάξει πολύ από περίσσιες σκέψεις κι σκοτούρες, βλαβερές και ανώφελες, που αν τις αφήσομε να κυριαρχήσουν στη σκέψη και στην καθημερινή μας ζωή,πιθανότατα να μας γεμίσουν περισσότερα αγωνία και άγχος.
Ένας άλλος πατέρας, ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης θα μας προτρέψει το ίδιο με τον τρόπο του: «Να μη στέκεται ο άνθρωπος με θαυμασμό μπροστά σε κανένα από τα επίγεια (πλούτο, δόξα, εξουσία, διασκεδάσεις, απολαύσεις και ό,τι άλλο θεωρείται ως σπουδαίο). Αλλά να βλέπει πως όλα αυτά έχουν ένα τέλος, που είναι η ματαιότητα, και πού δεν εξασφαλίζει κανένα πραγματικό όφελος. "Δεν υπάρχει", τονίζει, "κέρδος κάτω απ' τον ήλιο σ' εκείνους που προσπαθούν γι' αυτά, των οποίων κατάληξη είναι ηματαιότητα", διαγέλα, λοιπόν, τα πάντα, γιατί όντως αυτά είναι άξια γέλωτος.
Και όπως όλες οι αποφθεγματικές φράσεις είναι αποστάγματα ζωής, έτσι και η φράση αυτή του θεοφόρου πατρός βγήκε μέσα από τη ζωή του, από την εμπειρία της εξουσίας. Έζησε την εκκλησιαστικήεξουσία στο ανώτερο επίπεδο. Είδε από μέσα φιλοδοξία, ίντριγκα, κενοδοξία, σπουδή και προσπάθειες, που στο τέλος κατέληγαν σε ματαιοδοξία. Αυτό δηλαδή που οι πολλοί το ποθούσαν, εκείνος το έζησε το διαπίστωσε και κατέληξε στο γνωμικό απόσταγμα: «Διαγέλα τάπάντα».
Από αυτό πηγάζει και η εκούσια παραίτησή του από τον Πατριαρχικό θρόνο, η οποία δεν είναι διοικητική πράξη, αλλά απόσταγμα πνευματικής εμπειρίας. Αυτό φαίνεται στους λόγους και στα ποιήματά του, που συστηματικά καυτηριάζει τη σπουδή εκείνων που προσπαθούν με κάθε τρόπο να αποκτήσουν μάταια πράγματα πλούτο και δόξα. Εδώ, όμως, πρέπει να προσέξομε πώς διατυπώνεται το «διαγέλα»του Γρηγορίου. Ο Ιεράρχης δεν ειρωνεύεται ούτε περιγελά τους ανθρώπους, αλλά τους βλέπει με καθαρό μάτι νήψεως και ταπεινώσεως. Κριτήριο είναι η ελευθερία που δεν χαλαλίζεται σε μάταια πράγματα, είναι η αποδέσμευση της ψυχής από τα πάθη της ανθρωπαρεσκείας και του εγωκεντρισμού.
Και το επιβεβαιώνει αυτό με τα λόγια του: Στον «Αποχαιρετηστήριο Λόγο του» στην Κωνσταντινούπολη θα πει για την παραίτησή του από τον πατριαρχικό θρόνο: «Τί μοι πλοῦτος; τί δόξα; τί θρόνοι καὶ προεδρίαι; σκιά πάντα καὶ ὄναρ καὶ διαρρέοντα.» Τί είναι για μένα ο πλούτος; τί η δόξα; τί οι θρόνοι και οι προεδρίες; όλα σκιά, όνειρο και κάτι που χάνεται.
Και στον Β΄Λόγο, Απολογητικός – περί φυγής, μιλώντας για φιλοδοξία και δημόσιο βίο λέει: «Φεύγω θορύβους καὶ φιλοτιμίας καὶσπουδὰς ἀνθρώπων». Φεύγω τους θορύβους, τις φιλοδοξίες και τις σπουδές των ανθρώπων. Εδώ βλέπομε ακριβώς το «παρὰ τοῖς πολλοῖςσπουδαζόμενα».
Στον Λόγο του ΜΓ΄ Εις Βασίλειον τον Μέγαν, μιλώντας για τη ματαιότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων θα πει: «Ἐγὼ δὲ πάντα τὰτοιαῦτα μικρὰ καὶ γελοῖα νομίζω, ὅσα τὸ παρὸν μόνον βλέπει». Εγώ όλα αυτά τα θεωρώ μικρά και γελοία, όσα βλέπουν μόνο το παρόν.
Και στο ποίημά του «Περὶ τοῦ ἑαυτοῦ βίου» θα διατυπώσει τον αυτοβιογραφικό του λόγο: «Ἔγνων ὅτι τὰ τῶν ἀνθρώπων μέγισταμικρότατα ἐστίν ἐν κρίσει Θεοῦ». Κατάλαβα ότι τα μεγαλύτερα για τους ανθρώπους είναι τα πιο μικρά στην κρίση του Θεού.
Σημειώνομε, όμως, ότι και οι άλλοι Πατέρες συγκλίνουν στη γνώμη αυτή του Αγίου Γρηγορίου. Ο Μέγας Βασίλειος στη Ομιλά του «Περί αλαζονείας» μιλάει με αποστροφή για την υπερηφάνεια του ανθρώπου: «Τί σεμνύνεται ἄνθρωπος; τέφρα εἶ καὶ σποδός». «Γιατί καυχιέται ο άνθρωπος που είναι στάκτη και χώμα; Η έπαρσή του αυτήδεν είναι «άξια γέλωτος;» Προφανώς, απηχεί το ίδιο πνεύμα του Γρηγορίου.
Σε Επιστολή του, επίσης, ο Μέγας Βασίλειος Προς Μοναχόν του επισημαίνει: «Μέγα νομίζεις τὸ μικρόν, διότι μετρεῖς ἀνθρωπίνως».Μεγάλο θεωρείς το μικρό, επειδή μετράς με ανθρώπινα μέτρα‧ αυτό ακριβώς προϋποθέτει το «διαγέλα», επειδή αλλάζει την ποιότητα των πραγμάτων.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος στην Ομιλία Εἰς τὸν πλούσιονκαὶ τὸν Λάζαρον θα διαστείλει τις έννοιες, λέγοντας: «Γέλωτός ἐστιν ἄξιατὰ τῆς παρούσης ζωῆς, ὅταν χωρὶς τῆς ἀρετῆς θεωρῆται».Τα πράγματα της παρούσας ζωής είναι άξια γέλιου, όταν θεωρούνται χωρίς την αρετή. Εδώ ο Χρυσόστομος χρησιμοποιεί την αρετή ως κριτήριο του γέλωτος, για να σπάσει τον φόβο των άλλων, γι’ αυτό χρησιμοποιεί το «γέλιο» ως θεραπευτικό σοκ.
Αλλ’ εκεί που ο Χρυσόστομος είναι πιο αιχμηρός και απόλυτος είναι στην Ομιλία του Προς Ευτρόπιον»: «Πάντοτε βέβαια, ιδιαίτερα όμως τώρα είναι ευκαιρία να πούμε, «ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Που είναι τώρα η λαμπρή στολή της υπατείας; που οι φωτεινές λαμπάδες; που οι θόρυβοι, και οι χοροί, και οι διασκεδάσεις, και τα πανηγύρια; Πού είναι τα στεφάνια και τα παραπετάσματα; Που είναι ο θόρυβος της πόλης και οι επευφημίες στα ιπποδρόμια και οι κολακείες των θεατών; Όλα αυτά έφυγαν ˙ φύσηξε ξαφνικά άνεμος και έριξε κάτω τα φύλλα και μας έδειξε το δένδρο γυμνό και να κλονίζεται πια από τη ρίζα του».
Εκεί πάντως που συμφωνούν όλοι οι Πατέρες είναι η απάντηση το ερώτημα: –«Ποιος είναι πλούσιος;» –«Ὁ ἐν ὀλίγοις ἀναπαυόμενος». Η ολιγάρκεια είναι αρετή. «Ευτυχής ο επί μετρίοισι χρήμασιν ευθυμεόμενος, δυστυχής δε ο επί πολλοίσι δυσθεόμενος». Ευτυχισμένος αυτός που με λίγα πράγματα είναι χαρούμενος και δυστυχισμένος εκείνος που έχοντας πολλά πράγματα, δεν μπορεί να χαρεί», λέει ο αρχαίος (Δημόκριτος).
Και ο φτωχός λαός ζη την ευτυχία του με ολιγάρκεια και τραγουδεί:
«Το λίγο είναι αρκετό και το πολύ περίσσιο,
λίγο ψωμί και δυό ελιές είν’ αρκετά να ζήσω».
Το να ζητάς πολλά, παραπάνω από αυτά που σου αρκούν για να ζήσεις και να μοχθείς, να άγχεσαι για να τ’ αποκτήσεις με κάθε τρόπο και μέσο, αυτό είναι τρέλα. Αντίθετα, το να αρκείσαι στα λίγα και απαραίτητα αυτό είναι σοφία. Είναι δύσκολο να αποφύγει κανείς την υποδούλωσή του στο χρήμα, μ΄ αυτό το ασταμάτητο κυνηγητό για την απόκτησή του, πέρα από αυτό που του αρκεί για να ζήσει. Η κουλτούρα της ολιγάρκειας είναι μια ευλογημένη αρετή. Είναι μια κατάκτηση ζωής το να ισχυρίζεσαι ότι «αυτό μου αρκεί», γιατί «το πολύ» δεν υπάρχει. Το «πολύ» βρίσκεται πάντα στη σκιά του «περισσότερου».
Η ολιγάρκεια είναι μια αξιόλογη αρετή. Είναι μια προσωπική κατάκτηση ζωής το να πιστεύεις και να πράττεις ότι «αυτό μου αρκεί». Η ολιγάρκεια είναι αντίληψη και στάση ζωής. Είναι μια άσκηση ζωής. Που δίνει την προνομιακή δυνατότητα στον άνθρωπο να στοχαστεί επί των πνευματικών αναζητήσεών του. Του δίνει το βήμα για να μην υποταχθεί στην αναγκαία μεν υλική προϋπόθεση της ζωής, και να μην τη θεωρήσει ως κύρια ή μοναδική αποστολή του‧ γιατί ο άνθρωπος δεν είναι μόνο τσέπες και στομάχι, αλλά και νους και καρδιά και πνεύμα!
Στον πλανήτη μας υπάρχουν τόσα αγαθά που μπορούν να θρέψουν όλους τους ανθρώπους που φιλοξενεί, αρκεί να βασιλεύσει η ανθρωπιά και η δίκαιη κατανομής τους σε όλους και να μη βασιλεύσει αυτό που επικρατεί σήμερα: «ὅς μέν πεινᾷ, ὅς δέ μεθύει», του Παύλου (Α΄Κοριν. 11.21). Γιατί συμβαίνει αυτό; Από απληστία. Και πώς θεραπεύεται αυτό το κακό; Με την ολιγάρκεια. Η ολιγάρκεια δίνει την προνομιακή δυνατότητα στον όποιο άνθρωπο να στοχαστεί επί των πραγματικών αναζητήσεών του, να μελετήσει και να χαρεί τη ζωή στην καθημερινότητά της και στις λεπτομέρειές της. Το μόνο που μπορεί κανείς, στη σημερινή κατάσταση που βιώνομε ως Κράτος (Κράτος του «ετσιθελισμού» της «ανομίας» και του «φραπέ») είναι να πει, παραφράζοντας τη ρήση του Αγίου Γρηγορίου: «Διαγέλα τά πάντα, θεωρῶν ἄξια γέλωτος, ὅσα τρελά, φοβερά, παράλογα καί ἀπαράδεκτα γίνονται γύρω σου». Και, «Ο Θεός να μας ελεήσει!
Ένας άλλος πατέρας, ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης θα μας προτρέψει το ίδιο με τον τρόπο του: «Να μη στέκεται ο άνθρωπος με θαυμασμό μπροστά σε κανένα από τα επίγεια (πλούτο, δόξα, εξουσία, διασκεδάσεις, απολαύσεις και ό,τι άλλο θεωρείται ως σπουδαίο). Αλλά να βλέπει πως όλα αυτά έχουν ένα τέλος, που είναι η ματαιότητα, και πού δεν εξασφαλίζει κανένα πραγματικό όφελος. "Δεν υπάρχει", τονίζει, "κέρδος κάτω απ' τον ήλιο σ' εκείνους που προσπαθούν γι' αυτά, των οποίων κατάληξη είναι ηματαιότητα", διαγέλα, λοιπόν, τα πάντα, γιατί όντως αυτά είναι άξια γέλωτος.
Και όπως όλες οι αποφθεγματικές φράσεις είναι αποστάγματα ζωής, έτσι και η φράση αυτή του θεοφόρου πατρός βγήκε μέσα από τη ζωή του, από την εμπειρία της εξουσίας. Έζησε την εκκλησιαστικήεξουσία στο ανώτερο επίπεδο. Είδε από μέσα φιλοδοξία, ίντριγκα, κενοδοξία, σπουδή και προσπάθειες, που στο τέλος κατέληγαν σε ματαιοδοξία. Αυτό δηλαδή που οι πολλοί το ποθούσαν, εκείνος το έζησε το διαπίστωσε και κατέληξε στο γνωμικό απόσταγμα: «Διαγέλα τάπάντα».
Από αυτό πηγάζει και η εκούσια παραίτησή του από τον Πατριαρχικό θρόνο, η οποία δεν είναι διοικητική πράξη, αλλά απόσταγμα πνευματικής εμπειρίας. Αυτό φαίνεται στους λόγους και στα ποιήματά του, που συστηματικά καυτηριάζει τη σπουδή εκείνων που προσπαθούν με κάθε τρόπο να αποκτήσουν μάταια πράγματα πλούτο και δόξα. Εδώ, όμως, πρέπει να προσέξομε πώς διατυπώνεται το «διαγέλα»του Γρηγορίου. Ο Ιεράρχης δεν ειρωνεύεται ούτε περιγελά τους ανθρώπους, αλλά τους βλέπει με καθαρό μάτι νήψεως και ταπεινώσεως. Κριτήριο είναι η ελευθερία που δεν χαλαλίζεται σε μάταια πράγματα, είναι η αποδέσμευση της ψυχής από τα πάθη της ανθρωπαρεσκείας και του εγωκεντρισμού.
Και το επιβεβαιώνει αυτό με τα λόγια του: Στον «Αποχαιρετηστήριο Λόγο του» στην Κωνσταντινούπολη θα πει για την παραίτησή του από τον πατριαρχικό θρόνο: «Τί μοι πλοῦτος; τί δόξα; τί θρόνοι καὶ προεδρίαι; σκιά πάντα καὶ ὄναρ καὶ διαρρέοντα.» Τί είναι για μένα ο πλούτος; τί η δόξα; τί οι θρόνοι και οι προεδρίες; όλα σκιά, όνειρο και κάτι που χάνεται.
Και στον Β΄Λόγο, Απολογητικός – περί φυγής, μιλώντας για φιλοδοξία και δημόσιο βίο λέει: «Φεύγω θορύβους καὶ φιλοτιμίας καὶσπουδὰς ἀνθρώπων». Φεύγω τους θορύβους, τις φιλοδοξίες και τις σπουδές των ανθρώπων. Εδώ βλέπομε ακριβώς το «παρὰ τοῖς πολλοῖςσπουδαζόμενα».
Στον Λόγο του ΜΓ΄ Εις Βασίλειον τον Μέγαν, μιλώντας για τη ματαιότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων θα πει: «Ἐγὼ δὲ πάντα τὰτοιαῦτα μικρὰ καὶ γελοῖα νομίζω, ὅσα τὸ παρὸν μόνον βλέπει». Εγώ όλα αυτά τα θεωρώ μικρά και γελοία, όσα βλέπουν μόνο το παρόν.
Και στο ποίημά του «Περὶ τοῦ ἑαυτοῦ βίου» θα διατυπώσει τον αυτοβιογραφικό του λόγο: «Ἔγνων ὅτι τὰ τῶν ἀνθρώπων μέγισταμικρότατα ἐστίν ἐν κρίσει Θεοῦ». Κατάλαβα ότι τα μεγαλύτερα για τους ανθρώπους είναι τα πιο μικρά στην κρίση του Θεού.
Σημειώνομε, όμως, ότι και οι άλλοι Πατέρες συγκλίνουν στη γνώμη αυτή του Αγίου Γρηγορίου. Ο Μέγας Βασίλειος στη Ομιλά του «Περί αλαζονείας» μιλάει με αποστροφή για την υπερηφάνεια του ανθρώπου: «Τί σεμνύνεται ἄνθρωπος; τέφρα εἶ καὶ σποδός». «Γιατί καυχιέται ο άνθρωπος που είναι στάκτη και χώμα; Η έπαρσή του αυτήδεν είναι «άξια γέλωτος;» Προφανώς, απηχεί το ίδιο πνεύμα του Γρηγορίου.
Σε Επιστολή του, επίσης, ο Μέγας Βασίλειος Προς Μοναχόν του επισημαίνει: «Μέγα νομίζεις τὸ μικρόν, διότι μετρεῖς ἀνθρωπίνως».Μεγάλο θεωρείς το μικρό, επειδή μετράς με ανθρώπινα μέτρα‧ αυτό ακριβώς προϋποθέτει το «διαγέλα», επειδή αλλάζει την ποιότητα των πραγμάτων.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος στην Ομιλία Εἰς τὸν πλούσιονκαὶ τὸν Λάζαρον θα διαστείλει τις έννοιες, λέγοντας: «Γέλωτός ἐστιν ἄξιατὰ τῆς παρούσης ζωῆς, ὅταν χωρὶς τῆς ἀρετῆς θεωρῆται».Τα πράγματα της παρούσας ζωής είναι άξια γέλιου, όταν θεωρούνται χωρίς την αρετή. Εδώ ο Χρυσόστομος χρησιμοποιεί την αρετή ως κριτήριο του γέλωτος, για να σπάσει τον φόβο των άλλων, γι’ αυτό χρησιμοποιεί το «γέλιο» ως θεραπευτικό σοκ.
Αλλ’ εκεί που ο Χρυσόστομος είναι πιο αιχμηρός και απόλυτος είναι στην Ομιλία του Προς Ευτρόπιον»: «Πάντοτε βέβαια, ιδιαίτερα όμως τώρα είναι ευκαιρία να πούμε, «ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Που είναι τώρα η λαμπρή στολή της υπατείας; που οι φωτεινές λαμπάδες; που οι θόρυβοι, και οι χοροί, και οι διασκεδάσεις, και τα πανηγύρια; Πού είναι τα στεφάνια και τα παραπετάσματα; Που είναι ο θόρυβος της πόλης και οι επευφημίες στα ιπποδρόμια και οι κολακείες των θεατών; Όλα αυτά έφυγαν ˙ φύσηξε ξαφνικά άνεμος και έριξε κάτω τα φύλλα και μας έδειξε το δένδρο γυμνό και να κλονίζεται πια από τη ρίζα του».
Εκεί πάντως που συμφωνούν όλοι οι Πατέρες είναι η απάντηση το ερώτημα: –«Ποιος είναι πλούσιος;» –«Ὁ ἐν ὀλίγοις ἀναπαυόμενος». Η ολιγάρκεια είναι αρετή. «Ευτυχής ο επί μετρίοισι χρήμασιν ευθυμεόμενος, δυστυχής δε ο επί πολλοίσι δυσθεόμενος». Ευτυχισμένος αυτός που με λίγα πράγματα είναι χαρούμενος και δυστυχισμένος εκείνος που έχοντας πολλά πράγματα, δεν μπορεί να χαρεί», λέει ο αρχαίος (Δημόκριτος).
Και ο φτωχός λαός ζη την ευτυχία του με ολιγάρκεια και τραγουδεί:
«Το λίγο είναι αρκετό και το πολύ περίσσιο,
λίγο ψωμί και δυό ελιές είν’ αρκετά να ζήσω».
Το να ζητάς πολλά, παραπάνω από αυτά που σου αρκούν για να ζήσεις και να μοχθείς, να άγχεσαι για να τ’ αποκτήσεις με κάθε τρόπο και μέσο, αυτό είναι τρέλα. Αντίθετα, το να αρκείσαι στα λίγα και απαραίτητα αυτό είναι σοφία. Είναι δύσκολο να αποφύγει κανείς την υποδούλωσή του στο χρήμα, μ΄ αυτό το ασταμάτητο κυνηγητό για την απόκτησή του, πέρα από αυτό που του αρκεί για να ζήσει. Η κουλτούρα της ολιγάρκειας είναι μια ευλογημένη αρετή. Είναι μια κατάκτηση ζωής το να ισχυρίζεσαι ότι «αυτό μου αρκεί», γιατί «το πολύ» δεν υπάρχει. Το «πολύ» βρίσκεται πάντα στη σκιά του «περισσότερου».
Η ολιγάρκεια είναι μια αξιόλογη αρετή. Είναι μια προσωπική κατάκτηση ζωής το να πιστεύεις και να πράττεις ότι «αυτό μου αρκεί». Η ολιγάρκεια είναι αντίληψη και στάση ζωής. Είναι μια άσκηση ζωής. Που δίνει την προνομιακή δυνατότητα στον άνθρωπο να στοχαστεί επί των πνευματικών αναζητήσεών του. Του δίνει το βήμα για να μην υποταχθεί στην αναγκαία μεν υλική προϋπόθεση της ζωής, και να μην τη θεωρήσει ως κύρια ή μοναδική αποστολή του‧ γιατί ο άνθρωπος δεν είναι μόνο τσέπες και στομάχι, αλλά και νους και καρδιά και πνεύμα!
Στον πλανήτη μας υπάρχουν τόσα αγαθά που μπορούν να θρέψουν όλους τους ανθρώπους που φιλοξενεί, αρκεί να βασιλεύσει η ανθρωπιά και η δίκαιη κατανομής τους σε όλους και να μη βασιλεύσει αυτό που επικρατεί σήμερα: «ὅς μέν πεινᾷ, ὅς δέ μεθύει», του Παύλου (Α΄Κοριν. 11.21). Γιατί συμβαίνει αυτό; Από απληστία. Και πώς θεραπεύεται αυτό το κακό; Με την ολιγάρκεια. Η ολιγάρκεια δίνει την προνομιακή δυνατότητα στον όποιο άνθρωπο να στοχαστεί επί των πραγματικών αναζητήσεών του, να μελετήσει και να χαρεί τη ζωή στην καθημερινότητά της και στις λεπτομέρειές της. Το μόνο που μπορεί κανείς, στη σημερινή κατάσταση που βιώνομε ως Κράτος (Κράτος του «ετσιθελισμού» της «ανομίας» και του «φραπέ») είναι να πει, παραφράζοντας τη ρήση του Αγίου Γρηγορίου: «Διαγέλα τά πάντα, θεωρῶν ἄξια γέλωτος, ὅσα τρελά, φοβερά, παράλογα καί ἀπαράδεκτα γίνονται γύρω σου». Και, «Ο Θεός να μας ελεήσει!